Ko je srušio palanačku lepoticu?

2
4913

Neogotska lepotica: Crkva sv. Elizabete

Jedan od najvažnijnih bezrazložno uništenih kulturno-istorijskih spomenika Bačke Palanke (kojih ima poprilično mnogo) jeste i rimokatolička crkva sv. Elizabete u Novoj Palanci. Crkva je podizana u periodu između 1907. i 1910. godine i poživela je nešto više od pedeset godina, a nalazila se na mestu današnjeg Doma zdravlja u Novoj Palanci u ulici Save Kovačevića, tada Bukinskoj (Bukiner Gasse).

34456_108954009156035_2856343_n
Crkva svete Elizabete pre Prvog svetskog rata

Nova Palanka je zvanično osnovana 1770. godine, na 2-3 kilometara od Stare Palanke, od strane nemačkih kolonista koji su na zahtev Pavla Krušpera dobili od carskih vlasti deo atara. Pre te godine, nemački kolonisti su živeli zajedno sa Srbima u Staroj Palanci. Skoro isključivo naseljena nemačkim življem, Nova Palanka se razvijala veoma ubrzano i već 1786. godine dobija status odvojene opštine. Dve godine ranije, završena je izgradnja rimokatoličke crkve Bezgrešnog začeća Blažene Djevice Marije. Oko te crkve i dalje na istok se kasnije razvilo treće naselje – Nemačka Palanka, između Nove i Stare Palanke.

Rimokatoličko stanovništvo Nove Palanke je čitav XIX vek bilo deo župe Bezgrešnog začeća Blažene Djevice Marije, ali su početkom XX veka zbog velikog prosperiteta mesta odlučili da podignu još jednu rimokatoličku crkvu. Vredelo bi pomenuti da je još od 1848. godine Nova Palanka kao zasebna opština imala sopstveno rimokatoličko groblje, koje se nalazilo zapadno od puta gde danas prolazi Kumanovska ulica. Ostaci ljudi sahranjenih na tom groblju su 1963. godine preneti u zajedničku kosturnicu na rimokatoličkom groblju u Nemačkoj Palanci, a samo groblje je pretvoreno u obradivo zemljište.

Inicijativu za izgradnju crkve je pokrenuo sveštenik Georg Šreder, koji je bio župan u Nemačkoj Palanci od 1894. Šreder je ostao upamćen kao izuzetno živopisna, ali kontroverzna ličnost, osporavan i od strane pristalica i od strane protivnika. Počeo je kao privatni učitelj jedne plemićke porodice, a zatim je postao profesor u Učiteljskoj školi u Kaloči, da bi kasnije postao školski načelnik u Palanci. Bio je izuzetno autoritarna ličnost u vremenu kada su u našoj maloj sredini počele da se pojavljuju liberalne ideje. Bio je posvećen borbi protiv marksističkog socijalizma i stoga osnovao Katoličko udruženje zanatlija (Katholischen Gesellenverein im Sinne Kolpings). U školama je aktivno radio na suzbijanju anti-hrišćanskih i ateističkih ideja. Težio je strogoj disciplini u školama tako što je profesore konstantno podsticao i ocenjivao njihov rad, te su zahvaljujući tome palančki učenici postizali vrhunske rezultate za vreme njegovog rada.

Pored predsednika Šredera, komitet zadužen za izgradnju crkve činili su: sekreta Franc Hep, beležnik Robert Buler, opštinski sudija Vilhelm Vagner, Mihael Vecl, Mihael Bernhart, Filip Merkes, Johan Šen, Georg Gutleber i Štefan Šendlingen.

Radovi na ovoj crkvi su počeli 1907. godine po planu zvaničnog arhitekte Kaločke nadbiskupije Julijusa Petrovića iz Kaloče, a izvodila ih je firma čuvenog subotičkog arhitekte Franca Rajhla (1869-1960), poznatog po izgradnji zgrade Gradske biblioteke u Subotici i porodične palate u secesionističkom stilu koja je danas Moderna galerija. Radovi su trajali do 1910. godine.

318402_237398812978220_906890153_n
Izgradnja rimokatoličke crkve u Novoj Palanci

Crkva je osvećena 22. aprila 1910 od strane kaločkog sveštenika Georga Steca. Istog dana je održano prvo krštenje u crkvi, a sutradan i prvo venčanje. 19. novembra 1910. godine crkva je posvećena svetoj Elizabeti, mađarskoj princezi iz XIII veka. 1919. godine, nakon smrti Georga Šredera, novi župan postaje Peter Vajnen iz Nemačke Palanke. Skoro deset godina je crkva bila samo ogranak župe iz Nemačke Palanke, a u februaru 1920. godine postaje odvojena župa. Zgrada župe izgrađena je 1925. i dan-danas se nalazi između Doma zdravlja i „Merkura“ i u privatnom je vlasništvu. 11. februara 1920, Julius Vildman je postao prvi župan Nove Palanke. Od tada pa do 1944. novopalanačka crkva je vodila zasebne crkvene knjige. Ispred crkve je 1933. godine podignut krst koji su donirali Anton i Eva Fajfer. On od 1983. služi i kao spomen-obeležje porušenoj crkvi. Zanimljivo je da je Anton Fajfer bio orguljar i da je autor orgulja u Zemunu, Futogu, Ratkovu i Temerinu. Preživeo je rat i logor, a 1954. se iz Nove Palanke seli u Nemačku, gde umire 1989. godine.

Crkva je bila izgrađena u neogotskom stilu, imala je tri oltara, propovedaonicu i krstionicu koje je izradila budimpeštanska fitma „Redaj i Benedek“. Orgulje je u stilu secesije izradio Oto Riger mlađi (1880-1920) iz čuvene češke kompanije „Gebrüder Rieger“. Zvona su izlivena u budimpeštanskoj firmi „Alexander Bodichin“. Unutrašnjost crkve je oslikao Peter Kajl. Crkva je imala i oltar sv. Ane koji je donirala supruga Vilhelma Vagnera i statuu sv. Antuna koju je donirala udovica Johana Spildenera. 36 klupa je izradio palanački stolar Adam Pecler.

305136_227008867350548_5508092_n
Unutrašnjost neogotičke crkve u Novoj Palanci

Crkva je pretrpela velika razaranja 1944. godine, za vreme oslobođenja Bačke Palanke. Poslednji novopalanački župan, Štefan Mesarok-Miler silom je odveden iz Palanke i najverovatnije je ubijen na putu ka nekom od koncentracionih logora za Nemce. Crkva nakon rata nastavlja da propada ubrzano, a cigle iz crkve su vađene i prodavane, a zatim korišćene za izgradnju kuća kolonista koji su se doselili u Novu Palanku nakon Nemaca.

untitled-design-6
Rušenje neogotičke crkve u Novoj Palanci

S obzirom da volje za obnovom nije bilo, a tada nisu postojali adekvatni zakoni o zaštiti spomenika kulture, crkva je uz dozvolu crkvenih vlasti iz Bača porušena 1965. godine, a izgrađena je današnja zgrada u kojoj su smešteni dom zdravlja i pošta. Ostao je samo krst sa natpisom „Na ovom mjestu stajala je katolička crkva sv. Elizabete 1910-1965. Ovaj križ obnoviše prigodom 1950. godišnjice smrti i uskrsnuća Krista Gospodina 1983. katolički vjernici grada Bačke Palanke.“



IZVORAutor teksta: Stefan Gužvica
PODELI
Prethodni tekstKako je Tovariševo dobilo ime?
Sledeći tekstNeštin sutra bez struje

2 KOMENTARA

  1. Na žalost što je jedan takav spomenik kulture uništen.Po priči mojih roditelja na dan kad je rušena crkva ja sam se rodila,25.03.1965 god

POSTAVI ODGOVOR

Please enter your comment!
Please enter your name here