Vredni stari parkovi i novi spomenici

Pejzažna, parterna i spomenička arhitektura Bačke Palanke

1003

Parkovi su obično retka tema u varošima, a još ređe u selima. Meštani koji svakodnevno pored njih prolaze kao da ih ne vide, a putnici dođu, prođu i eventualno primete neki detalj.


Ali skoro svi, smatraju da zelenila uvek treba više, da ga treba čuvati. Svaka sredina, ima potrebu za šumama, ali i za uređenim površinama, parkovima, a to je već pejzažna, parterna, a uz to i spomenička arhitektura. Retko o takvim temama bilo ko govori i piše, a prvo ozbiljnije istraživanje i procenu na konkretnim primerima u Bačkoj Palanci i pripadajućim selima uradio je Leonard Nemet, ovdašnji istoričar i ljubitelj umetnosti.

-Pejzažno oblikovanih prostora – otvorenih površina, vrtova, parkova i parkovnih naselja – nema mnogo u našem gradu – konstatuje Nemet.

[wonderplugin_slider id=177]

 

– U skladu sa tim i nije velik ni izbor izraženih elemenata pejzažne arhitekture, kao što su slobodne zatravljene površine, habitusi drveća, ružičnjaci, fontane, vodoskoci, paviljoni. Reč je o elementima koji su podložni stalnim promenama i koji su pretežno živi organizmi ograničenog trajanja što iziskuje stalnu negu, održavanje i podmlađivanje. Obzirom na skromne mogućnosti gradske komunalne službe slika je takva kakva je.

– Interesantno je da sela naše opštine imaju čime da se pohvale kada je reč o objektima pejzažne arhitekture. Najvredniji je stari park dvorca porodice Dunđerski u Čelarevu, ali tu je i vredan park u Karađorđevu, zanimljivi parkovi u centru Obrovca i Nove Gajdobre, te spomen parkovi u Tovariševu i Mladenovu.

– Park dvorca u Čelarevu prostire se na parceli od 7,33 hektara, a taj kompleks je stavljen pod zaštitu države 1968. godine kao kulturno dobro treće kategorije – objašnjava Nemet. – Park je pejzažno koncipiran delimično u neo-baroknom stilu. U njegovom prednjem delu nalaze se dva objekta, od kojih je veći izgrađen oko 1835. godine u klasicističkom stilu. Izgrađen je kao parterna stambena građevina-dvorac, a tada je i park obnovljen. Na imanje, odnosno park, ulazi se kroz dve simetrično postavljene kapije sa čije oba strane se nalaze ukrasni kameni lavovi u ležećem položaju, prirodne veličine.

– U centralnom delu platoa nalazi se pravougaoni bazen koji je okružen parternom biljnom arhitekturom, prilaznim stazama, travnjacima, bordurama od šimšira i stablima tise. Među autohtonim vrednim vrstama drveća koje dominiraju parkom su: hrast lužnjak, krupnolista lipa, stabla duda i bagrema, kao i četinari – bor, jela, kavkaska i dugoigličasta jela…

[wonderplugin_slider id=64]

 

U Bačkoj Palanci kažu da su objekti pejzažne arhitekture koji su u funkciji i koji služe nameni: park-porta rimokatoličke crkve, park ispred zgrade opštine, dvorišni parkovi Narodne biblioteke “Veljko Petrović” i Predškolske ustanove “Mladost”, zasad močvarnog čempresa na šetalištu Milana Janića, drvoredi platana i vrtno parterna arhitektura ispred javnih objekata i stambenih zgrada.

– U našem gradu bilo je nekoliko parkova koji su uništeni ili im je promenjena namena – podseća Nemet. – Postojao je park nekadašnjeg hotela “Kasina” (danas stadion “Slavko Maletin – Vava”), dvorišni park vile “Lindenšmit” (ugao ulica JA i Jug Bogdanove), park u Novoj Palanci (fabrički krug nekadašnjeg “Merkura”), drvored divljeg kestena u Ulici JA i stoletna stabla crne topole i duda.

Nema mnogo otvorenih ili zatvorenih prostora rešenih u skladu sa principima arhitektonskog i urbanističkog uređenja partera, parterne arhitekture, terena oko objekata, prilaznih saobraćajnica, šetališta, trgova, pijaca opremljenih arhitektonskim elementima. Odnosno, elementima poput: valjano popločanih podnih površina, cvetnih leja, klupa, česama, fontana, kadelabra, stepeništa, prilaznih rampi… Najveći zahvat izveden je na prostoru Ulice Kralja Petra Prvog, deo koji je pretvoren u pešačku zonu, a koji sa parkom čini jednu uređenu prostornu celinu u centru grada u skladu sa principima parterne i pejzažne arhitekture.

Spomenici u ovom delu bačkog priobalja doživeli su sudbinu kao i u sličnim varošima Vojvodine u zavisnosti od istorijskog trenutka, promena granica, odnosno nestanka i nastanka novih država, režima, ideologija… Stariji ovde kažu da je spomenička arhitektura u Palanci bila važan segment nepokretnog kulturnog nasleđa, jer je bila na visokom umetničkom nivou.

[wonderplugin_slider id=75]

 

– Neki vredni spomenici porušeni su posle Prvog ili Drugog svetskog rata – podseća Nemet. – Spomenik Sent Ištvanu, ili Svetom Stevanu, isklesan u granitu u prirodnoj veličini i postavljen na visokom kamenom postamentu u novopalanačkom parku, a rad budimpeštanskog vajara Ernoa Kaloša, srušen je posle Velikog rata. Umetničko-istorijski spomenik podignut našem sugrađanininu Karlu Mezeiu, postavljen u parku hotela “Kasina”, srušen je posle Drugog svetskog rata. Spomenici Svetom Florijanu, zaštitniku od požara, kao i Svetom Ivanu Nepomuku, zaštitniku ribara i vodeničara, kod sadašnje sportske hale, srušen je šezdesetih godina prošlog veka.

Mnogi zavetni i spomen krstovi na raskrsnicama ulica našeg grada i u palanačkom ataru, zbog bahatosti i ideoloških predrasuda, porušeni su ili devastirani posle Drugog svetskog rata. Rušenjem spomenika jedne kulturno-istorijske epohe otvoren je prostor izgradnji novih ideološki prihvatljivih spomenika i spomenika sa naglašenom simbolikom bez elemenata verskog i nacionalnog indentiteta. Iz tog perioda su biste pred Domom zdravlja dr Mladenu Stojanoviću i književniku Veljku Petroviću, ispred Narodne biblioteke.

U priobalju zalivnog jezera “Tikvara” postavljen je bareljef legendi jugoslovenskog kajaka Milanu Janiću, a tu je i spomenik podignut povodom odbrane od poplave 1965. godine. Na ulazu u Palanku je spomen obelisk u obliku čamca, a u Dositejevoj ulici spomen – baza na kućištu porodice Stojaković.

U centru varoši na lokaciji nekadašnje sinagoge podignu je spomenik žrtvama fašističkog pogroma nad palanačkim Jevrejima. U gradu, a posebno u selima zapaža se bogatstvo spomen-obeležja iz NOB. Početkom poslednje decenije prošlog veka ovde se vraća verska i nacionalna spomenička arhitektura, podižu se spomenici iz nacionalne istorije. Grade se i obnavljaju devastirani krstovi u selima opštine. U ataru Obrovca, na primer, 2012. godine izliven je u betonu u visini šest metara zavetni krst. Podižu se ovde i verski objekti, a podignuti su i spomenici Gavrilu Principu u Tovariševu i vojvodiLuki Vukaloviću u Gajdobri.

U samom centru grada, u parku ispred zgrade opštine podignut je spomenik Kralju Petru Prvom, a ispred rimokatoličke crkve obelisk povodom podsećanja svojevremenog doseljavanja Nemaca na ove prostore.

[wonderplugin_slider id=10]

 

POSTAVI ODGOVOR

Please enter your comment!
Please enter your name here