O poreklu Staropalančana

Koračanje unatrag

6534
Foto: Stare fotografije Bačke Palanke/Facebook

Pravi je izazov da se makar i delimično odgovori na ovo pitanje. Više je sumnji, nagoveštaja, pretpostavki, mogućnosti, verovatnoće, a manje pouzdanih pismenih dokaza.


Predanja su retka i manje-više nepouzdana. Čak i površno istraživanje seoba stanovništva je prva velika prepreka, jer bile su brojne, granice su se povijale, teritorije su se osvajale i gubile, ratovi, epidemije, glad, poplave, progres – uzimali su svoj danak.

Balkanom su krstarile razne vojske, nekada na pravcu jug-sever i sever-jug, ali i zapadistok i obrnuto, kako kad. Život se odvijao u kratkim pauzama između ratova i nedaća.

Bez zemlje i vođstva Srbi su bili rado viđeni kao vojnici najamnici kod turskih osvajača, a pogotovu kao graničari austrijskog carstva. Nekada su vrbovani i davane su im razne pogodnosti, a nekada su bili pod pritiskom da promene i ime i veru, izloženi asimilaciji.

Današnje generacije su takođe, nažalost, svedoci ili žrtve pomeranja i ratnih i poratnih egzodusa stanovnika na ovim prostorima. U novije vreme dolazi do depopulacije sela, u potrazi za boljim životom odlazi u sve većem broju i radno najsposobnija i obrazovana populacija. Opširna je to tema.

Zadržaću se na svojim Staropalančanima i izneti saznanja i pretpostavke o našem poreklu. Od neprocenjivog značaja za istraživanje našeg porekla su Dečanske hrisovulje (1335- 1345) u kojima su popisana imena i naselja i zabeleženo poreklo Srba na Kosovu.

Stefan Dečanski naselio je na Kosovu i Metohiji brojne stanovnike sa područja Huma (Hercegovine) i Crne Gore. U današnje vreme na ovim prostorima sreće se jedan broj prezimena u istovetnom ili nešto izmenjenom obliku kao u Hrisovuljama: Bač(-lić), Bogdan(-ov-ić), Borić, Boško(-v-ić), Bugarin, Gruban(-ov-ić), Koja(Kojić), Kostić, Maletić, Milovan(-ov-ić), Miš(-kov-ić), Nenadović, Novak(-ov-ić), Nikolić, Pavlović, Popov(-ić), Poznan(-ov-ić), Radivoj(ev-ić), Radić, Radovan(-ov-ić), Radošević, Smoljan(-ov), Ugrin, Uroš(-ev-ić), Čebić…

Takođe i imena nekih naselja upućuju na zaključak ko su njihovi osnivači. Pojava nekih od ovih imena u Banatu i Bačkoj početkom XV veka vezuje se za Stefana Lazarevića koji je tamo doveo znatan broj naroda sa Kosova za rad na imanjima dobijenim 1404. od ugarskog kralja Žigmunda. Bio je to nenaseljen, močvaran i nezdrav prostor, od malarije su umirali i ljudi i životinje.

Znatnija pomeranja Srba iz srednjevekovne Raške na sever desila su se svakako već za vreme „sremskog kralja“ Dragutina u drugoj polovini XIII veka, a vrlo je verovatno da su se Srbi u Sremu nalazili i pre njega.

 

Od bitke na Kosovu polju (1389) do pada Budima (1541) Turci su postali pobednici i gospodari Srbije, Bosne, Hercegovine i Crne Gore i sa narodom iz ovih krajeva tokom ratnih pohoda 1458, 1645, 1481-1483, a naročito 1526-1560 naseljavaju u Sremu, Bačkoj i  Banatu.

Mađari, Šokci i Hrvati povlače se na sever i zapad. Najveće doseljavanje na prostore Bačke i Banata dogodilo se u velikoj seobi naroda sa Kosova 1690. godine pod vođstvom Arsenija Čarnojevića.

Značajan putokaz kretanja naših predaka su popisi koje su sprovele austrijske, turske i ugarske vlasti i Bačka Eparhija. Za Palanku je zabeleženo da je 1554. godine „naselje“ imalo svega dve porodice, 1570. godine bilo ih je 5, a 1590-1591. godine svega 8 porodica.

U turskim popisima 1557-1558. (defteri, tefteri) u Šumadiji, Sremu, Banatu i Bačkoj već se, istina retko, sreću i prezimena Dobrosavić, Milivojević, Raosavljević itd. Stanovništvo često nije imalo prezimena, pa su domaćini, poreski obveznici popisivani samo imenima kojima je dodavano ime oca (npr. Jovan Stevan, Jovan Petar, Stojan Radoslav, Mitar Miloš …).

Neki od onih kojima je prezime Kaćanski, Kerac itd. tvrde znaju svoja ranija prezimena. Kaćanski tvrde da su se prezivali Vladisavljevići. Popisom ugarskih vlasti iz 1695. stanovništvo se beleži „dvoimenom formulom“, a prezimena se ustanovljavaju po najrazličitijim kriterijumima, od ličnih osobina (Crveni, Crni, Jaki, Mali, Mutavi, Glavati…), geografskog porekla (Sremac, Vlah, Bosanac, Gajdobran, Paroški, Palanački, Somborac…), zanimanjima (Kovač, Poštar, Bubnjar, Trumbetaš…), domaćim i divljim životinjama, voću i povrću… Nekada i po karakternim osobinama (Kockaroš, Bećar, Kicoš…), nadimcima… itd. itd.

Interesantno je prezime Maletin (Maletić) čije kretanje može da se prati na veoma širokom prostoru. Više istraživača smatra, na osnovu zapisa i usmenih predanja, da Maletići potiču od roda Maleševac iz danas zapustelog selišta Maline koje se nalazi između Bileće i Trebinja u istočnoj Hercegovini, na šta upućuje i zapis u Hrisovuljama. Brojni su dokazi o njihovim takođe brojnim seobama na Kosovo, sa Kosova u Banat i Bačku, ali i njihovo pomeranje obalom Dalmacije i niz Drinu na sever, zatim na istok u Slavoniju i Mačvu, pa dalje na istok u Bačku, Banat, Ukrajinu i Rusiju…

U novije vreme Maletići se nalaze u Italiji i u znatnom broju u Americi. Na tome putu se, na primer, u Mačvi deo Maletića „razbratio“ i po pretku Budimiru uzeo prezime Budimirović, a od Budimirovića je po pretku Juriši osnovano bratstvo Jurišića koje je 1752. prešlo u Srem. Sva je prilika da su oni pretci prvih Jurišića u Palanci, koji danas nose prezime Jurišin. Tek toliko da se vidi koliko je komplikovano pratiti pojedina prezimena.

Slično je i sa krsnim slavama, mada se one ređe menjaju. Najstariji popisi su jedini pisani izvori iz kojih se može izvesti zaključak o poreklu, ali su i oni unekoliko manjkavi jer su obuhvatali samo „porezne obveznike“, dok su izostavljeni stanovnici bez imovine, sveštenstvo i plemstvo koji nisu plaćali porez.

Porez nisu plaćali ni oni koji su imali samo kuću, dok su zanatlije i trgovci takođe plaćali porez bez obzira da li su imali imovinu. Popis 1699. je sprovela mađarska državna vlast posle oslobođenja od Turaka sa namerom da utvrdi šta je i kome je narod plaćao dok je bio pod Turcima. U Bačkom srezu  nalazilo se 18 naselja (Bač, Begeč, Varadinski Šanac, Gardinovci, Kać, Kerta, Kovilj, Ruma, Lovrenac, Lok, Mošorin, Obrovac, Parage i Futog) i u popisanih 14 naselja nalazio se 941 starešina porodica. Zabeleženo je da general Nehem nije dozvolio popis za Bukin, Gložan, Krstur i Palanku.

Popis 1715. pokazuje da su, na osnovu velikog broja prezimena, na ovim prostorima boravili Srbi i pre Velike seobe (Ačanin, Beljanski, Gradinac, Devečerac, Kišdobranski, Kirćanin, Metkovićanin, Medeničanin, Međeški, Murgaški, Pejakovičanin, Petljanski, Prekajac, Velicki, Mušicki, Štrpčanin …). Često su, tokom ovog popisa, imenima dodavana prezimena po mestu boravka kao u Vrbasu – Vrbašanin, u Parabućama – Parabućanin ….

Popis 1720. su izvršili izaslanici Maramorške županije sa po dva izaslanika komore i dva izaslanika vojne vlasti. Završen je u Bačkoj županiji 29. avgusta, a u Podunavskoj 29. oktobra. U Bačkoj županiji nalazilo se 713 naselja sa ukupno 6.498 duša, dok je u Podunavskoj vojnoj granici bilo 598 naselja sa 6.114 duša.

U Podunavskoj vojnoj granici nalazilo se pet šanaca: Varadinski, Vilovo, Kovilj, Palanka i Titel sa 679 domova. Bodroška županija imala je 27 naselja sa 594 domova i obuhvatala varoši Varadinski šanac i Futog, i sela Bukin, Vrbas, Ker, Kovilj, Kucura, Krstur, Mošorin, Pivnice, Despot Sent Ivan, Sent Mihalj, Silbaš, Temerin i Šove. Stanovnici su bili isključivo Srbi, dok je u naseljima pod županijskom upravom bilo i Bunjevaca.

U Palanci su popisane dve čete sa ukupno 167 vojnika. Komandovao im je Sekula Vitković, poreklom iz Mustaća u Hercegovini, a od komandnog kadra bila su tu još dva poručnika, dva zastavnika-barjaktara, tri narednika, četiri kaplara i jedan razvodnik. Bilo je među njima i zanatlija.

Popisi 1715. i 1720. ukazuju da su oni poreklom iz Srema popisivani kao Sremac i da su se nalazili u Varadinskom Šancu, Kovilju, Petrovcu, Pivnicama, Sivcu, Tovariševu, Futogu, Bukinu, Palanci, Titelu, Čurugu, Doroslovu, Čereviću …. Iz Baranje su dolazili iz Valkanja, Mohača, Budima i Pešte i nastanili su se u Senti, Bogojevu, Pivnicama, Silbašu, Vrbasu, Futogu ..

Iz Srbije su dolazili najviše iz Beograda i nastanjivali su se u Sentivanu, Tovariševu i Futogu, Varadinskom Šancu i Kovilju; iz Požarevca u Futogu, iz Pomoravlja u Subotici…. Iz Bosne i Hercegovine su sudeći po prezimenu Bošnjak, Bošnjaković, Bošnjacki i nastanili se u Karavukovu, Kovilju, Somboru, Futogu, Baču, Bogojevu, Rumenki, Senti, Subotici, Titelu….

Oni poreklom iz Hercegovine su zabeleženi kao Ercegovci ili Hercegovci u Futogu, Doroslovu kao i Heraković u Mošorinu. Iz Banjaluke su se naselili u Gajdobri. Iz Hrvatske su zabeleženi kao Horvati, Horvaćani i Horvacki u Doroslovu, Kovilju, Futogu, Bečeju, Subotici, Titelu…

Doseljenike iz Like, Banije, Bosne i Dalmacije i Male Vlaške (Požeško polje) naš narod u Bačkoj nazivao je Šijacima (Šiak, Šijak, Šijakov, Šijaković). Iz Slavonije  dolaze brojni Šijaci u Kovilj, Adu, Bač i Varadinski Šanac. O njihovom naseljavanju u ove krajeve postoje zapisi kada su se i gde su se naselili, kao i o njihovom poslednjem staništu. Zabeleženo je da su se u Bačku 1708. doselili iz okoline Belovara; 1715. došlo ih je 18 iz kraja oko Karlovca; 1728. prisutni su u Gakovu i Brestovcu; 1746. ima ih 77 u Somboru; 1770. doselili su se iz Bosne i Dalmacije u Gospođince; 1781. iz Dalmacije dolaze u Čurug.

Treba ovome dodati i značajnu vezu Srba sa jedne i druge obale Dunava, pa tako u crkvenim knjigama Oseka (Osjek), Vukovara i Belog Manastira registrujemo tridesetak prezimena karakterističnih za Palanku. Ovo je mnogo više od slučajnosti, očigledne su veze i velika je verovatnoća da su seobe bile u jednom i u drugom pravcu.

Važan putokaz su i toponimi, imena staništa i naselja koja su doseljenici davali po onima iz starog kraja ili po svojim imenima i prezimenima.

Posle II svetskog rata naseljavanje teritorije bačkopalanačkog sreza počelo je već krajem 1945. godine, i to tokom novembra i decembra, ali je većina kolonista došla u januaru 1946. godine. Na područje sreza Bačka Palanka, doselile su se 2594 porodice sa 15747 žitelja. U Bačku Palanku doseljen je živalj iz: Drvara, Bosanskog Grahova, Bihaća, Cazina, Bosanskog Petrovca; u Mladenovo iz Bugojna, Glamoča, Prozora, Kupresa, Livna i Bosanske Krupe; u Gajdobru iz Mostara, Nevesinja, Stoca, Trebinja; u Novu Gajdobru iz Gacka, Ljubinja, Stoca, Trebinja; u Obrovac iz Jajca, Livna, Travnika, Duvna i Bugojna; u Čelarevo iz Bosanskog Petrovca; u Tovariševo iz Duvna, Livna, Bosanske Krupe, Bosanskog Grahova i Bijeljine.

Ukupno je kolonizovano, zajedno sa Bačkom Palankom, sedam naselja u bačkopalanačkom srezu. Na najvažnije pitanje ko su bili naši preci do sada se nije mogao dati precizan odgovor, ali nam je današnja nauka otvorila značajan prozor u prošlost. U svetu su sve pristupačnija i sve češća genetska i arheogenetska istraživanja koja će, zahvaljujući sve većem broju DNK testova, vremenom davati sve precizneije podatke kako o najudaljenijim, tako i o sve bližim biološkim pretcima.

 

Kod polovine Srba su najčešće dve osnovne haplogrupe I2a i R1a, dok druga polovina ima starosedelačko balkansko, preslovensko poreklo. Prvih nekoliko DNK testova Palančana takođe upućuje na naše slovensko poreklo sa područja Poljske i Ukrajine, starosti je oko 2300 godina i potkrepljuje zapise vizantijskog cara-istoričara Konstantina Porfirogenita da je u VII veku došlo do velike seobe naroda sa tih područja na Balkan.

Od naših bioloških predaka nasledili smo i određeni procenat genetskog koda od Germana i Kelta, kao i od naroda sa Kavkaza i Bliskog istoka. Rezultati istraživanja i detaljnija objašnjenja o starosti, poreklu i migracijama pojedinih haplogrupa mogu da se nađu i na internetu.

Hvale vredan iskorak u ovim istraživanjima na našem prostoru je Srpski DNK projekat koji vodi Udruženje „Poreklo“ iz Beograda (www.poreklo.rs).

Stvorena je značajna baza podataka, urađen je priličan broj testova na Kosovu i Metohiji, u Hercegovini i Srbiji, tako da se već sada sa priličnom sigurnošću može govoriti o poreklu naših predaka, bliskosti pojedinih rodova… Veoma mali broj DNK  testova urađen je za stanovnike Vojvodine, tako da ćemo za preciznije odgovore o našem poreklu morati još malo da sačekamo.

POSTAVI ODGOVOR

Please enter your comment!
Please enter your name here